Электротехникалық персоналдың білімін тексеру қалай ұйымдастырылады

Электротехникалық персоналдың білімін тексеру қалай ұйымдастырылады

Электротехникалық персоналдың білімін тексеру емтихан билеттерін таңдаудан басталмайды. Алдымен ұйым нысанға қандай қағидалар қолданылатынын, нақты кім тексеруден өтуге тиіс екенін, жұмыскерге қандай функциялар бекітілгенін және сол функцияларға электр қауіпсіздігі бойынша қандай рұқсаттама тобы қажет екенін анықтайды. Содан кейін тексерудің негізі, даярлық, комиссия құрамы, нәтиже және өз бетінше жұмыс істеуге бөлек жіберу рәсімделеді.

Бірінші қадам орындалмаса, куәлік дұрыс толтырылғанымен, адамның тапсырылған жұмысқа даярлығын растамауы мүмкін. Монтаждау компаниясындағы, электр энергиясын тұтынушыдағы және энергия беруші ұйымдағы бірдей лауазым әртүрлі талаптарға жатуы ықтимал. Сондықтан «оқыту, емтихан қабылдау, куәлік беру» деген әмбебап сұлба барлық ұйымға бірдей жарамайды.

Алдымен қолданылатын тәртіп анықталады

Қазақстанда персоналды даярлау мен оның білімін тексерудің әр бөлігі бірнеше актімен реттеледі. Энергетика министрінің 2015 жылғы 26 наурыздағы № 234 бұйрығымен бекітілген Энергетикалық ұйымдарда персоналмен жұмыс істеу қағидалары энергетикалық ұйымдардағы даярлықты, білімді біліктілік тексеруді, комиссияларды, хаттамаларды және өз бетінше жұмыс істеуге жіберуді сипаттайды. № 253 Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы қағидалары жұмыс істеп тұрған және қайта құрылатын электр станцияларының, электр және жылу желілерінің персоналына қойылатын білім мен топ талаптарын белгілейді.

№ 210 Қағидалар электр және жылу энергиясын өндіретін және беретін ұйымдардың басшылары мен мамандарын да қамтиды, бірақ олар үшін екі бөлек тәртіп белгілейді. Қағидаларда көрсетілген басшылардың білімін мемлекеттік қызмет шеңберінде Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті тексереді, ал мамандарды энергетикалық ұйым басшысының жыл сайынғы бұйрығымен құрылған комиссия тексереді. 2026 жылғы қыркүйекте № 347-н/қ бұйрығымен мемлекеттік қызметтің кейбір рәсімдері мен нысандары жаңартылды, бірақ екі тәртіп біріктірілген жоқ. Сондықтан әр электр монтаждаушыны немесе маманды тек электротехникалық персоналға жататыны үшін мемлекеттік қызметке жіберуге болмайды.

Тұтынушылардың электр қондырғыларына № 246 Техникалық пайдалану қағидалары және № 222 Қауіпсіздік техникасы қағидалары қолданылады. № 246 Қағидалар тиісті топтар қажет лауазымдар мен жұмыс орындарының тізбесін айқындауды және электр қондырғыларын пайдалануды ұйымдастыруды талап етеді. № 222 Қағидалар өз бетінше жұмыс істеуді куәліктегі білімді тексеру туралы жарамды жазбамен байланыстырып, жауапты рөлдерді бөлек реттейді. Лауазым атауының өзі тексеру тәртібін әлі де анықтамайды. Жоспарлау алдында «ұйым — нысан — персонал санаты — лауазымдық функция — қолданылатын акт — талап етілетін топ — кім тексереді» деген қысқа матрица жасау пайдалы.

Топты тек кәсіппен емес, нақты функциямен қалай байланыстыру керегі электр қауіпсіздігі бойынша рұқсаттама топтары туралы материалда кеңірек түсіндірілген.

Жылдық кесте лауазымдар мен соңғы тексеруге сүйенеді

№ 234 Қағидалар білімді біліктілік тексеруді персоналмен жүргізілетін міндетті жұмысқа жатқызады. Ұйым оны жылдық жоспарға енгізеді, ал мерзімдер әр жұмыс орны мен соңғы тексеру күні ескеріліп белгіленеді. Мерзімдік тексеру бұйрықпен немесе өкіммен рәсімделеді; оған жұмыскерлер тізімі мен кесте қоса беріледі.

Тексеру бастапқы, мерзімдік және кезектен тыс болып бөлінеді. Бастапқы тексеру тиісті даярлық қажет лауазымға қабылдағанда немесе ауыстырғанда жүргізіледі. Мерзімдік тексеру білімді белгіленген мерзімде растайды. Кезектен тыс тексеру қағидаларда көзделген негіздер бойынша, мысалы анықталған бұзушылықтан, технологиялық бұзушылықтан немесе жазатайым оқиғадан кейін, техникалық басшының шешімімен не мемлекеттік энергетикалық қадағалаудың өз өкілеттігі шегіндегі талабы бойынша тағайындалады.

Әкімшілік-техникалық персоналға жатпайтын электротехникалық және электр технологиялық персонал үшін № 234 Қағидалар мерзімділікті күнтізбелік жылына кемінде бір рет деп белгілейді. Әкімшілік-техникалық персонал, басшылар және еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау қызметтерінің мамандары үшін — күнтізбелік үш жылда кемінде бір рет. Бұл тексеруді ең соңғы күнге дейін созуға негіз емес: аталған мерзімдер — рұқсат етілген ең ұзақ аралықтар.

Жұмыс кестесінде демалыс, іссапар, ауысым және қайта даярлауға қажетті уақыт ескерілуі тиіс. Мерзім өтіп кетсе, «келесі аптада тапсырады» деген ауызша уәде біліктіліктің қолданылуын ұзартпайды. Басшы жақындап қалған мерзімдерді ай сайын тексеріп, өкімдік құжаттарды алдын ала шығарғаны дұрыс.

Тексеру бағдарламасы нақты жұмысқа сай болуы тиіс

Комиссия бүкіл электр энергетикасы туралы дерексіз білімді емес, жұмыскердің құзыретіне жататын және оның лауазымдық нұсқаулығында бекітілген талаптарды тексереді. Сондықтан сұрақтар міндеттер, жабдық, кернеу, жедел өкілеттіктер және жергілікті нұсқаулықтар тексерілгеннен кейін құрастырылады.

Бағдарламаға әдетте қолданылатын техникалық пайдалану және қауіпсіздік техникасы қағидалары, бекітілген жабдықтың құрылысы, өндірістік және лауазымдық нұсқаулықтар, сұлбалар, қорғаныш құралдарын қолдану, қалыпты режим бұзылғандағы әрекеттер және алғашқы көмек кіреді. Жөндеуші электр монтаждаушы, жедел жұмыскер, шебер, баптаушы және наряд беретін немесе жедел келіссөз жүргізетін маман үшін мазмұн әртүрлі болады.

Жұмыскерге жаңа қондырғы немесе функция берілсе, бұрынғы хаттаманы автоматты түрде жеткілікті деп санауға болмайды. Бұрынғы тексеру көлемін жаңа жұмыс орнымен салыстыру қажет. Сұлба, жабдық немесе міндет өзгерсе, қолданылатын негіз бойынша қосымша даярлық пен кезектен тыс тексеру де қажет болуы мүмкін.

Даярлық билеттерді таратумен шектелмейді. Жұмыскер қолданыстағы нормативтік және жергілікті құжаттарға қол жеткізіп, көзделген оқытудан, тағылымдамадан, қайталаудан және нұсқамалардан өтуі керек. Тексеру даярлықтың нәтижесін тіркейді, бірақ оның орнын баспайды.

Тексеруді кім өткізуге құқылы

№ 234 Қағидалар бойынша энергетикалық ұйымда Орталық комиссия және құрылымдық бөлімшелердің комиссиялары жұмыс істей алады. Бөлімше комиссиясы сол бөлімшенің басшысынан басқа жұмыскерлерін, сондай-ақ даярлық бағдарламасында осы бөлімше бойынша білімін тексеру көзделген адамдарды тексереді. Комиссия құрамына Орталық комиссияда тексеруден өткен және тобы IV-тен төмен емес осы және сабақтас бөлімшелердің басшылары кіреді.

Өз комиссиясы құрылмаса, Қағидалар энергия өндіруші, энергия беруші ұйымдар мен электр және жылу энергиясын тұтынушыларға энергетикалық сараптама жүргізетін сараптама ұйымдарының және (немесе) электр энергетикасы саласында монтаждау-баптау жұмыстарын орындайтын ұйымдардың комиссияларында тексеруден өтуді көздейді. Бұл кез келген оқу орталығынан қызмет сатып алу жеткілікті дегенді білдірмейді. Шарт жасалғанға дейін ұйым құқықтық негізді, комиссия құрамын, өкілеттіктерді және нәтиженің талап етілетін нысанда рәсімделуін тексереді.

№ 210 Қағидалар бойынша тәртіп жұмыскер санатына байланысты. 2-тарауда көрсетілген басшылар құжаттарды тиісті портал арқылы беріп, Комитеттің тексеруінен мемлекеттік немесе орыс тілінде автоматтандырылған компьютерлік тәсілмен өтеді. 4-тараудағы мамандарды энергетикалық ұйым басшысының жыл сайынғы бұйрығымен құрылған комиссия тексереді. Қолданыстағы тәртіпті ескі жадынама немесе сақталған нысан бойынша емес, 2026 жылғы өзгерістерді ескеріп оқу қажет.

Тексеру қалай өтеді және рәсімделеді

№ 234 Қағидалар бойынша әр жұмыскердің білімі компьютерлік тестілеу немесе жазбаша нысан арқылы жеке тексеріледі. Комиссия шешімі хаттамамен рәсімделеді. Жұмыскер онымен бір тәулік ішінде қол қойып танысады, ал хаттамалар ұйымда кемінде үш жыл сақталады. Нәтиже негізінде біліктілік куәлігіне жазба енгізіледі.

Құжаттар бір тексерілетін тізбек құруы тиіс:

1. жұмысқа қабылдау, ауыстыру немесе тексеру тағайындау туралы бұйрық;
2. лауазымдық нұсқаулық және даярлық бағдарламасы;
3. қажет болса, оқу, тағылымдама және нұсқамалардың растамасы;
4. комиссия туралы бұйрық және оның мүшелерінің біліктілігін растайтын құжаттар;
5. тексеру нәтижесі жазылған хаттама;
6. куәліктегі жазба;
7. өз бетінше жұмыс істеуге және арнайы құқықтарға жіберу туралы өкімдік құжат.

Куәлік соңғы тармақты алмастырмайды. Расталған топтың өзі наряд беруге, жұмысқа жіберуші немесе жұмыс жүргізуші болуға, ауыстырып қосу жасауға не бригаданы басқаруға автоматты түрде құқық бермейді. Мұндай функциялар қолданылатын қағидалар шегінде бөлек беріледі. Басшы мен мамандардың жауапкершілігін қалай бөлу керегі электр қауіпсіздігі жүйесіндегі рөлдер туралы мақалада баяндалған.

Қанағаттанарлықсыз нәтиже немесе мерзімнің өткізілуі

Ұйым қанағаттанарлықсыз нәтижені жаңа куәлікпен бүркемелемеуі немесе кестені кейінгі күнмен өзгертпеуі тиіс. Қолданылатын қағидалар салдарды, қайта не кезектен тыс тексеруді және жұмысқа жіберу шектеулерін белгілейді. Қажетті білім расталғанға дейін жұмыскерге осы біліктілік міндетті функцияларды тапсыруға болмайды.

Тексеру нәтижесін еңбек қатынастары жөніндегі шешіммен араластырмау аса маңызды. Комиссия өз құзыреті шегінде білім мен топты тіркейді; жұмыс беруші тиісті функциядан шеттетуді, ауыстыруды, қосымша даярлықты және кейінгі жіберуді еңбек және салалық қағидалар бойынша бөлек рәсімдейді. Басшы № 210 Қағидалардың 2-тарауы бойынша мемлекеттік қызметтен өтсе, ұйымның ішкі үлгісі емес, сол тәртіпте көзделген нәтиже мен рәсім қолданылады.

Кезектен тыс тексеру кезекті тексеру күнін автоматты түрде жоймайды. Кадр және техникалық қызметтер тізілімде екі негіз бен екі мерзімді де сақтауы керек. Әйтпесе бір бұзушылық жойылғаннан кейін жоспарлы күнді өткізіп алу оңай.

Мердігердің құжаттарын қалай тексеру керек

Тапсырыс берушіге электр монтаждаушы куәлігінің көшірмесін алу жеткіліксіз. Тегі, лауазымы, тобы, тексеру күні мен көлемі нақты жұмыспен, қондырғы кернеуімен және жұмыскердің рөлімен салыстырылады. Құқық беру туралы бұйрық, наряд немесе өкім, рұқсат беру актісі және тапсырыс беруші нысанында жұмыс істеуге даярлық туралы деректер бөлек тексеріледі.

Мердігер де тапсырыс беруші алаңына жіберу өз персоналын даярлау жүйесін алмастырады деп есептемеуі тиіс. Тараптардың жауапкершілігі жұмыс басталғанға дейін бекітіледі: құжаттарды кім тексереді, нысандық нұсқаманы кім жүргізеді, жұмыс орнына кім жібереді және жіберу шарттарының сақталуын кім бақылайды.

Бейінді ұйымды АЭМК мүшелерінің каталогынан табуға болады, бірақ қауымдастыққа мүшелік әр жұмыскердің біліктілігін автоматты түрде растамайды. Құжаттар мен өкілеттіктер тапсырмаға қатысты бәрібір тексеріледі.

Жұмысқа жіберу алдындағы бақылау тізімі

Өз бетінше жұмыс басталғанға дейін жауапты басшы он тармақты тексере алады:

• нысан, персонал санаты және қолданылатын қағидалар анықталған;
• лауазымдық нұсқаулық нақты міндеттерге сай;
• талап етілетін топ пен білім көлемі белгіленген;
• бастапқы немесе мерзімдік тексеру уақыты өткізілмеген;
• даярлық пен тағылымдама аяқталып, рәсімделген;
• комиссия заңды құрылған, оның мүшелерінің біліктілігі жеткілікті;
• нәтиже хаттамамен рәсімделіп, куәлікке енгізілген;
• жұмыскер нәтижемен танысқан;
• арнайы құқықтар жеке құжатпен берілген;
• өз бетінше жұмыс істеуге жіберу барлық міндетті кезеңнен кейін рәсімделген.

Білімді тексерудің тиімді жүйесі міндеттерді, даярлықты, емтиханды және жұмысқа жіберуді байланыстырады. Бір буын расталмаса, куәліктегі жоғары топ тәуекелді жоймайды. Кәсіби тәжірибе алмасып, салалық қоғамдастыққа қатысқысы келетін электр монтаждау компаниялары мен жеке кәсіпкерлер АЭМК-ге кіру талаптарын қарай алады.