Қазақстандағы электр қауіпсіздігі қағидалары: мамандар мен басшылардың міндеттері

Қазақстандағы электр қауіпсіздігі қағидалары: мамандар мен басшылардың міндеттері

Электр қауіпсіздігі журналға қол қоюдан емес, өкілеттіктерді анық бөлуден басталады. Ұйым басшысы жүйе құрады: қолданылатын қағидаларды айқындайды, даярланған жұмыскерлерді тағайындайды, жергілікті құжаттарды бекітеді және электр қондырғыларының жарамды күйін қамтамасыз етеді. Мамандар өздеріне берілген өкілеттік шегіндегі нақты шешімдер мен әрекеттерге жауап береді. Ал бригада мүшесі талаптарды, берілген нұсқауларды орындауға және қорғаныс құралдарын дұрыс қолдануға міндетті.

Осы деңгейлер араласып кетсе, лауазымның атауы адамдарды өздігінен қорғамайды. «Бас энергетик бәріне жауап береді», ал жұмыс жүргізуші немесе жұмысқа жіберуші тек қол қояды деп есептеуге болмайды. Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 19 наурыздағы № 222 бұйрығымен бекітілген Тұтынушылардың электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы қағидалары жауапты рөлдерді ажыратып, олардың әрқайсысына жеке бақылау саласын бекітеді.

Бұл материал жауапкершілікті ұйымдастыруды түсіндіреді. Ол нақты объектідегі жобаны, наряд-рұқсаттаманы, өкімді, лауазымдық нұсқаулықты, тәуекелдерді бағалауды немесе білікті персоналдың шешімдерін алмастырмайды. Мұнда қайта қосу, жалғау немесе кернеу астында жұмыс істеу реті берілмейді.

Алдымен объектіге қандай қағидалар қолданылатынын анықтаңыз

№ 222 Қағидалар тұтынушылардың электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасының тәртібін белгілейді. «Әділет» жүйесінде жаңартылған мәтін жарияланған; мақала дайындалған күні онда 2025 жылғы 17 қаңтардағы № 22-н/қ бұйрықпен енгізілген өзгерістер көрсетілген. Құжатты қолданар алдында оның қолданыстағы редакциясын, қолданылу аясын және нақты электр қондырғысының параметрлерін тексеру қажет.

Атауы ұқсас болғаны үшін басқа актінің талаптарын кез келген объектіге қолдануға болмайды. Мысалы, № 253 бұйрықпен бекітілген Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы қағидалары жұмыс істеп тұрған және қайта құрылатын электр станцияларының, электр және жылу желілерінің электр қондырғыларын пайдалану, жөндеу, монтаждау, баптау және сынаумен байланысты персоналға қолданылады. Ал № 222 Қағидалар тұтынушылардың электр қондырғыларына арналған. Қандай талаптар қолданылатынын объектінің сипаты, персоналдың санаты және орындалатын жұмыс айқындайды.

Бұған қоса жалпы еңбек талаптары бар. Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 181 және 182-баптары жұмыскер мен жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы міндеттерін бекітеді. Жұмыскер нормалар мен нұсқаулықтарды сақтайды, қауіп туралы хабарлайды, жеке және ұжымдық қорғаныс құралдарын қолданады, оқытудан, нұсқамадан және білімін тексеруден өтеді. Жұмыс беруші еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды, оқытуды, бақылауды және қажетті жағдайларды ұйымдастырады. Салалық қағидалар бұл міндеттерді жоймайды, электр қондырғыларына қатысты нақтылайды.

Басшы нені ұйымдастыруға міндетті

Басшы барлық техникалық мамандардың орнын басуға тиіс емес. Оның міндеті — өкілеттіктер расталған, жауапкершілік шекарасы түсінікті және бақылау ауызша келісімге тәуелді емес басқарылатын жүйе құру.

№ 222 Қағидалардың 3–7-тармақтарына сәйкес ұйым электр қондырғыларын қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ететін техникалық жарамды күйде ұстауға тиіс. Жұмыс беруші жергілікті жағдайларды ескеріп, Қағидаларға қайшы келмейтін қосымша қауіпсіздік шараларын енгізе алады және оларды персоналға өкімдер, нұсқаулар мен нұсқамалар арқылы жеткізеді. Электр қондырғыларында жұмыс орындайтын жұмыскерлердің жұмыс сипатына сәйкес кәсіптік даярлығы болуы керек. Зиянды және қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыскерлер қолданылатын тәртіп бойынша міндетті медициналық қарап-тексеруден өтеді.

Іс жүзінде басшы төрт нәрсені қамтамасыз етуі қажет:

• қолданылатын нормативтік және жергілікті құжаттардың өзекті тізбесі;
• өкілеттігі мен біліктілігі расталған даяр персонал;
• электр қондырғысын пайдалану және жұмысты қауіпсіз орындау рөлдерінің құжатпен бөлінуі;
• жұмысты қауіпсіз ұйымдастыруға қажет ресурстар: жарамды жабдық, қорғаныс құралдары, аспаптар, байланыс, қоршаулар және бақылау.

№ 222 Қағидалар персоналды даярлау мен біліктілігін тексеруді № 234 бұйрықпен бекітілген Қазақстан Республикасының энергетикалық ұйымдарында персоналмен жұмыс істеу қағидаларымен байланыстырады. Бұл құжаттың 3–7-тармақтары жедел және жедел-жөндеу персоналы, жөндеу персоналы, бөлімше басшылары мен мамандар, қосалқы және басқа персонал үшін жұмыс нысандарын ажыратады. Сондықтан бәріне бір рет өткізілген жалпы нұсқама нақты санат пен функция үшін талап етілетін оқытуды, тағылымдаманы және білімді тексеруді алмастырмайды.

Электр қондырғысын пайдалануға жауапты тұлға мен нақты жұмысқа жауапты адамдар автоматты түрде бір тұлға емес

Тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану қағидалары № 246 онда белгіленген талаптарды ескере отырып, электр қондырғыларын пайдалануға жауапты тұлғаны және оның орынбасарын тағайындауды көздейді. Бұл тұлғаның міндеті электр шаруашылығын техникалық пайдалануды ұйымдастырумен байланысты. Осы рөлдің шекарасы және монтаж аяқталғаннан кейін объектіні беру туралы тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану жөніндегі мақалада толығырақ жаздық.

№ 222 Қағидалар нақты жұмысты қауіпсіз жүргізуге жауапты тұлғалардың бөлек жүйесін белгілейді. Оған наряд немесе өкім беретін және ағымдағы пайдалану тәртібінде орындалатын жұмыстар тізбесін бекітетін тұлға, жұмыстарға жауапты басшы, жұмыс орнына жіберуге рұқсат беруші тұлға, жұмысқа жіберуші, жұмыс жүргізуші, бақылаушы және бригада мүшесі кіреді.

Бір жұмыскер жекелеген функцияларды Қағидалар рұқсат еткен шекте ғана қоса атқара алады. Басшы ыңғайлы болсын деп барлық қол қою өкілеттігін бір адамға бере алмайды. 42 және 43-тармақтар жұмыс жүргізуші мен жұмысқа жіберушінің міндеттерін қатар атқаруды тікелей шектейді, ал рұқсат етілген жағдайда мұндай жұмыскерге қауіпсіз жұмыс жүргізуге жауапты басқа тұлғалардың функцияларын қоса беруге тыйым салады.

Жұмысты ұйымдастыру кезінде мамандар не үшін жауап береді

Наряд немесе өкім беретін тұлға жұмыс орнын даярлау шараларына, қауіпсіздік шараларының жеткіліктілігі мен дұрыстығына, бригаданың сапалық және сандық құрамына, жауапты адамдарды тағайындауға және олардың электр қауіпсіздігі бойынша топтарының тапсырылған жұмысқа сәйкестігіне жауап береді. Бұл дайын бригаданы тізімге енгізу емес, басқарушылық шешім.

Жұмыстарға жауапты басшы нарядта көрсетілген шаралардың орындалуы мен жеткіліктілігін, қосымша қауіпсіздік шараларын, мақсатты нұсқаманың толықтығын және жұмыскерлердің электр тогынан әрі басқа өндірістік факторлардан қауіпсіздігін бақылайды. Қағидалар мұндай басшы міндетті болатын жағдайларды және 1000 В-қа дейінгі және одан жоғары электр қондырғылары үшін біліктілік топтарын белгілейді. Тағайындауды ұйымдағы әдетке емес, нақты жұмысқа қарап тексеру керек.

Жұмысқа жіберуші жұмыс орнын дұрыс даярлауға, техникалық шаралардың жұмыстың сипаты мен орнына сәйкестігіне, дұрыс жіберуге және нұсқаманың сапасына жауап береді. Жұмыс жүргізуші жұмыс орнының наряд нұсқауларына сәйкестігіне, жұмыс жағдайына қажет шараларға, бригада мүшелерінің нұсқамасына, қорғаныс құралдары мен аспаптардың болуы және дұрыс қолданылуына, қоршаулардың сақталуына және тұрақты бақылауға жауап береді.

Бақылаушы электр қондырғыларында өз бетінше жұмыс істеуге рұқсаты жоқ жұмыскерлер бригадасын қадағалау үшін тағайындалады. Ол белгіленген шаралардың сақталуын және жұмыскерлердің электр тогынан зақымданудан әрі басқа өндірістік факторлардан қауіпсіздігін бақылайды. Ал жұмыс технологиясының қауіпсіздігіне бригаданы басқаратын және жұмыс орнында тұрақты болатын жұмыскер жауап береді. Мұндай бөлу барлық жауапкершілікті бақылаушыға аударуға жол бермейді.

Әр бригада мүшесі де жауапты қатысушы болып қалады. Ол Қағидалардың талаптарын және жұмысқа жіберу кезінде әрі жұмыс барысында берілген нұсқауларды орындайды, еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулықтарды сақтайды, берілген қорғаныс құралдарының, аспаптар мен арнайы киімнің болуын және жарамдылығын тексеріп, оларды дұрыс қолданады. Жұмыс орны мен тапсырма көлемін өз бетінше кеңейтуге тыйым салу тек бригада басшысына ғана қатысты емес.

Жүйенің жұмыс істейтінін қандай құжаттар растайды

Жауапты тұлғаны тағайындау туралы бұйрықтың болуы электр қауіпсіздігінің толық ұйымдастырылғанын дәлелдемейді. Басшыға объект, персонал және нақты жұмыс арасындағы байланысты көрсететін өзара келісілген құжаттар жинағы қажет.

Әдетте оған мыналар кіреді:

• нарядтар мен өкімдерді беру, жұмысқа жіберуге рұқсат ету, жұмыстарға басшылық жасау, жұмыс жүргізуші немесе бақылаушы болу құқығын беретін бұйрықтар не электрондық өкімдер;
• міндеттер шекарасы бір-біріне қайшы келмейтін лауазымдық және өндірістік нұсқаулықтар;
• даярлау, тағылымдама, нұсқамалар, медициналық қарап-тексеру және біліктілікті тексеру туралы құжаттар;
• егер қолданылса, ағымдағы пайдалану тәртібінде орындалатын жұмыстардың бекітілген тізбесі;
• нарядтар, өкімдер және мақсатты нұсқама, жұмысқа жіберу, үзілістер мен жұмыстың аяқталуы туралы жазбалар;
• көзделген жұмысқа қажет қорғаныс құралдары, аспаптар және өзге ресурстар туралы мәліметтер;
• өзекті бір желілік және жедел схемалар, сондай-ақ жергілікті нұсқаулықтар.

Құжаттар нақты жұмыс тәртібін көрсетуге тиіс. Бұйрықта бір жұмысқа жіберуші көрсетіліп, іс жүзінде оны басқа жұмыскер орындаса, кейін қойылған қол мәселені шешпейді. Біліктілік тобы немесе білімді тексеру тапсырылған функцияға сәйкес келмесе, нарядтағы таныс адамның аты тағайындауды заңды етпейді.

Схемалар мен нормативтік құжаттардың өзектілігін қайта құрудан немесе жабдық өзгергеннен кейін тексеру ерекше маңызды. Редакцияларды бақылау тәсілін Қазақстан Республикасының қолданыстағы Электр қондырғыларын орнату қағидалары туралы материалда сипаттадық. Қауіпсіздік үшін файлдың соңғы күні ғана емес, құжаттың объектіге қолданылатыны және оның нақты күйіне сәйкес келетіні расталуы керек.

Пайдаланушы және құрылыс-монтаждау ұйымдарының жауапкершілігі қалай бөлінеді

Құрылыс-монтаждау ұйымының жұмыс істеп тұрған электр қондырғысындағы жұмысы қауіпсіздікті басқарудың екі жүйесін келісуді талап етеді. № 222 Қағидалардың 603–607-тармақтарына сәйкес ол жұмыс басталғанға дейін жұмыс жүргізілетін электр қондырғысын пайдаланушы ұйымға жұмыстың мазмұны, көлемі мен мерзімі туралы мәлімет және қауіпсіз жүргізуге жауапты тұлғалардың лауазымдары мен электр қауіпсіздігі бойынша біліктілік топтары көрсетілген тізімін береді.

Жұмысқа жіберу кезінде тараптар акт-рұқсаттаманы ресімдеп, жұмыс аймағының шекарасын, кіру және көлікпен кіру жолдарын, қауіпті әрі зиянды факторларды айқындайды. Мердігер персоналы жергілікті ерекшеліктер ескерілген нұсқамадан, ал жауапты жұмыскерлер электр қондырғысының схемалары бойынша қосымша нұсқамадан өтеді. Нұсқамалардың жүргізілгені екі ұйымның журналдарында тіркеледі. Жұмыс істеп тұрған электр қондырғысының аумағындағы алғашқы жіберуді пайдаланушы ұйымның өкілі жүзеге асырады.

Тапсырыс беруші мен мердігер деген шарттық атауларды олардың рөлдері пайдаланушы және құрылыс-монтаждау ұйымдарының нормативтік рөлдерімен шынымен сәйкес келгенде ғана қолдануға болады. Жұмыс жүргізілетін электр қондырғысын пайдаланушы ұйым өз аумағына жіберуді басқарады және жергілікті қауіпті факторлар туралы хабарлайды. Құрылыс-монтаждау ұйымы өз персоналының даярлығына, өзінің жауапты тұлғаларын тағайындауға және келісілген режимді сақтауға жауап береді. Бұл шекаралар шартта, акт-рұқсаттамада, нарядта және нұсқамаларда бірдей көрінуі қажет.

Жұмыс басталар алдындағы басшының тексеруі

Бригаданы жұмысқа жібермес бұрын басшы қысқа дәлелдемелік тексеру жүргізгені дұрыс:

1. Дәл осы объекті мен жұмыс түріне қолданылатын қағидалар анықталды ма?
2. Нақты схемалар мен электр қондырғысының шекаралары құжаттарға сәйкес пе?
3. Жауапты тұлғалар жазбаша немесе электрондық өкіммен тағайындалды ма?
4. Олардың даярлығы мен электр қауіпсіздігі бойынша топтары берілген функцияларға сәйкес пе?
5. Рөлдер рұқсат етілген шектен тыс қатар атқарылып отырған жоқ па?
6. Жұмыстың негізіне қарай наряд, өкім немесе ағымдағы пайдалану жұмыстарының бекітілген тізбесі дайын ба?
7. Бригаданың құрамы, тапсырманың орны, көлемі, уақыты және орындалу шарттары анық па?
8. Жарамды қорғаныс құралдары, аспаптар және жергілікті нұсқаулықтар қолжетімді ме?
9. Мақсатты және объектідегі нұсқама өткізіліп, тіркелді ме?
10. Жұмысты кім бақылайтыны, үзілісті кім ресімдейтіні және толық аяқталуын кім растайтыны түсінікті ме?

«Жоқ» деген жауап жай рәсімдік кемшілік емес, жабылмаған жауапкершілікті білдіреді. Жұмысты уәкілетті мамандар сәйкессіздікті жойып, дайындықты құжатпен растағаннан кейін ғана бастау керек.

Электр қауіпсіздігін ұйымдастыру үш тірекке сүйенеді: қолданылатын қағидалар, құзыретті адамдар және тексеруге болатын өкілеттіктер. Бейінді мердігерлерді АЭМК қатысушыларының каталогынан табуға болады. Бірлестіктің міндеттері АЭМК туралы бетте берілген, ал кәсіби тәжірибе алмасуға және салалық практикаларды дамытуға мүдделі компаниялар мен жеке кәсіпкерлер АЭМК-ге кіру шарттарымен таныса алады.