Қазақстандағы электр қауіпсіздігі бойынша біліктілік топтары: кімге қай топ қажет

Қазақстандағы электр қауіпсіздігі бойынша біліктілік топтары: кімге қай топ қажет

Электр қауіпсіздігі бойынша рұқсаттама тобы лауазым атауына қарап немесе «артық етпейді» деген оймен белгіленбейді. Ол жұмыскердің міндетіне, персонал түріне, электр қондырғысының кернеуіне және нақты функциясына: қызмет көрсетуге, қарап-тексеруге, бригаданы жұмысқа жіберуге, жұмысқа басшылық етуге немесе бақылауға сәйкес болуы керек. Сондықтан куәліктегі бірдей жазба екі қызметкерге автоматты түрде бірдей өкілеттік бермейді.

Ұйым үшін практикалық тәртіп мынадай: алдымен жұмыс пен жауапкершілікті сипаттау, содан кейін қолданылатын қағидалардан талапты табу, даярлау мен білімді тексеруді ұйымдастыру және осыдан кейін ғана құқықты ішкі өкімдік құжатпен бекіту. Жоғары топтың өзі лауазымдық нұсқаулықты, оқытуды және жазбаша тағайындауды алмастырмайды.

Бұл материал біліктілік топтарының жүйесін түсіндіреді. Ол өз бетінше жұмыс істеуге рұқсат бермейді және білімді тексеруді, нарядты, өкімді, нұсқаманы немесе нақты нысандағы жауапты тұлғаның шешімін алмастырмайды.

Топ — әмбебап рұқсат емес, расталған құзырет көлемі

Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 31 наурыздағы № 253 бұйрығымен бекітілген Электр қондырғыларын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы қағидаларында электр техникалық және электр технологиялық персоналға арналған I–V топтардың сипаттамасы берілген. 1-қосымша әр сатыны алдыңғы топтағы ең аз мерзіммен және лауазымдық нұсқаулық шегіндегі білім көлемімен байланыстырады.

Алайда кестені құжаттың қолданылу аясынан бөлек қарауға болмайды. № 253 Қағидалар жұмыс істеп тұрған және қайта құрылатын электр станцияларының, электр және жылу желілерінің электр қондырғыларын пайдалану, жөндеу, монтаждау, баптау және сынаумен байланысты персоналға қолданылады. Тұтынушылардың электр қондырғыларына, соның ішінде, № 222 қауіпсіздік техникасы қағидалары мен № 246 техникалық пайдалану қағидалары қолданылады. Топты белгілемес бұрын ұйым талаптың қай нысанға, персоналға және жұмысқа қатысты екенін анықтауы керек.

Бұл шекара «электр монтаждаушыға қай топ керек?» деген әдеттегі сұрақтан маңыздырақ. Бригададағы электр монтаждаушы, жұмысқа жіберуші, кәсіпорынның электр қондырғыларына жауапты тұлға және еңбекті қорғау маманы әртүрлі функция атқарады. Олардың өкілеттігін бір ғана кәсіп атауынан шығаруға болмайды. Жауапты рөлдердің бөлінуі мамандар мен басшыларға арналған электр қауіпсіздігі қағидалары туралы материалда толығырақ түсіндірілген.

I–V топтар нені білдіреді

I топ: электр қаупі туралы бастапқы түсінік

I топ лауазымдық нұсқаулығы шегінде электр тогының қаупі және қорғаныс қаптамаларын шешпей, аша, розетка, ажыратқыш немесе автоматты бөлшектемей, тұрмыстық не кеңсе техникасын қауіпсіз пайдалану туралы қарапайым білім қажет жұмыскерлерге арналған. Бұл электр қондырғысына қызмет көрсету немесе электр техникалық жұмысқа жіберілу құқығы емес.

№ 253 Қағидалардың 1-қосымшасы топты жұмысқа қабылданғаннан кейін бір ай ішінде беруді көздейді. Кестенің ескертпесінде I топтағы жұмыскердің IV топтан төмен емес алып жүруші тұлғасыз электр қондырғыларына тікелей жақын жерде бола алмайтыны бөлек көрсетілген. Ұйым I топты бүкіл штатқа автоматты түрде бермей, ол шын мәнінде қажет кәсіптер мен жұмыс орындарының тізбесін бекітуі тиіс.

II топ: шектеулі жұмыс көлемі және қауіпсіздікті түсіну

II топ үшін алдыңғы рұқсаттама тобында жұмыс істеген кезеңде кемінде 72 сағаттық бағдарлама бойынша оқу қажет. Жұмыскер бекітілген жабдықты білуге, ток өткізгіш бөліктерге жақындау қаупін және қорғаныс құралдарын қолдануды қоса алғанда, электр қауіпсіздігінің негізгі шараларын түсінуге тиіс.

Қағидалар бұл сатыны электр жетектерімен, өз бетінше қоспай электрмен пісірумен, термиялық қондырғылармен, қол электр машиналарымен және 1000 В-қа дейінгі басқа тасымалды электр жабдығымен қауіпсіз жұмыс істеумен байланыстырады. Ток пен кернеу жоқ кездегі кейбір жұмыстар туралы ережені кез келген қондырғыға өз бетінше қызмет көрсетуге берілген жалпы рұқсат деп түсінуге болмайды. Нақты құқық лауазымдық нұсқаулықпен, даярлықпен және жұмыс орнын қауіпсіз ұйымдастырумен шектеледі.

III топ: 1000 В-қа дейінгі қондырғылардағы дербес функциялар

III топқа алғаш ауысу үшін кестеде алдыңғы топта кемінде үш ай жұмыс істеу көзделген. Егер жұмыскер бұрын III немесе одан жоғары топты растаған болса, жұмысқа орналасқаннан кейін бір ай өткен соң қолданылатын жеке шарт бар.

Ең аз білім көлемі сеніп тапсырылған 1000 В-қа дейінгі электр қондырғыларына өз бетінше қызмет көрсетуді, оларды аралап және қарап-тексеруді, қосу мен ажыратуды, сондай-ақ көзделген көлемде жөндеу немесе баптау бригадаларын жұмысқа жіберуді қамтиды. Жұмыскер жұмысты қауіпсіз жүргізуді қамтамасыз етіп, жұмыс істеп жатқандарды бақылай білуге және зардап шегушіні электр тогының әсерінен босату қағидаларын білуге тиіс. Бұл — кәсіби жауапкершілік, бірақ ол тек тапсырылған функцияның шегінде әрекет етеді.

IV топ: басшылық және 1000 В-тан жоғары қондырғылар

IV топ үшін алдыңғы топта кемінде алты ай жұмыс істеу мерзімі белгіленген; IV немесе одан жоғары топты бұрын растағандарға жұмысқа орналасқаннан кейінгі бір ай шарты қолданылады. Құзыретке 1000 В-тан жоғары қондырғыларға өз бетінше қызмет көрсету, жедел келіссөздер жүргізу, қарап-тексеру және ауыстырып қосу, сондай-ақ лауазымдық нұсқаулық шегінде бригадалық жұмыстарға басшылық ету кіреді.

IV топ 1000 В-қа дейінгі электр қондырғыларындағы бірқатар әкімшілік-техникалық функцияларға, жобалау және сараптама ұйымдары мамандарының өз бетінше қарап-тексеруіне және қауіпсіздік пен еңбекті қорғау қызметі мамандарының электр қауіпсіздігін бақылауына қажет, егер бұл олардың нұсқаулықтарында көзделсе. Жұмыскер персоналды қауіпсіздік техникасы қағидаларына үйрете де білуге тиіс.

V топ: барлық кернеу деңгейіндегі жұмысты ұйымдастыру

V топ үшін алдыңғы топта кемінде 12 ай жұмыс істеу керек; V топты бұрын растаған адамдар оны жұмысқа орналасқаннан кейін бір ай өткен соң растай алады. Бұл саты сұлбаларды, жабдықтың орналасуын және технологиялық процестерді терең білуді, кез келген кернеудегі электр қондырғыларында жұмысты қауіпсіз ұйымдастыруды және оған тікелей басшылық етуді, нұсқама жүргізуді және алғашқы көмек тәсілдерін үйретуді талап етеді.

V топ тәжірибелі электр монтаждаушылардың бәріне бірдей қажет емес. Ол 1000 В-тан жоғары қондырғылардағы электр шаруашылығына немесе жұмысқа басшылық етуді тікелей талап ететін функциялармен байланысты. Оны еңбек өтілінің белгісі ретінде беру мағынасыз: комиссия білімді лауазым мен нақты міндеттер көлемінде тексереді.

Іс жүзінде кімге қай топ қажет

Дұрыс жауапты мамандықтардың әмбебап кестесі емес, «жұмыскер — функция — қондырғы — нормативтік негіз» матрицасы береді. Онда кемінде бес санатты ажыратқан жөн.

1. Электр техникалық емес персонал. Жұмыс беруші I топ қажет кәсіптер мен жұмыс орындарын анықтайды. Негіз барлық жұмыскерге белгі қою ниеті емес, нақты электр қаупімен байланыс болуы керек.
2. Электр технологиялық персонал. Топ лауазымдық нұсқаулықтағы жабдық пен әрекеттерге байланысты. Электр жетегімен жұмыс істейтін қызметкер мен қондырғыға өз бетінше қызмет көрсететін маманға қойылатын талап бірдей емес.
3. Жедел, жөндеу және жедел-жөндеу персоналы. Мұнда кернеу, жеке қарап-тексеру, ауыстырып қосу, жұмысқа жіберу және басшылық ету құқығы ескеріледі. Мысалы, № 222 Қағидалар 1000 В-қа дейінгі және одан жоғары қондырғылардағы жұмысқа жіберуші мен жұмыс жүргізушіге әртүрлі топ белгілейді.
4. Әкімшілік-техникалық персонал. Наряд немесе өкім беру, жұмысқа басшылық ету және электр қондырғыларына жауапты болу үшін тиісті топпен қатар, сол құқықты жазбаша беру қажет.
5. Бақылау, жобалау және сараптама мамандары. Электр қондырғысына кіру фактісі адамның жедел персоналға жататынын білдірмейді. Өкілеттік көлемін қолданылатын қағидалар мен лауазымдық нұсқаулық анықтайды.

№ 246 Қағидалар тиісті топ қажет инженерлік-техникалық жұмыскерлер мен электр технологиялық персонал лауазымдарының тізбесін, сондай-ақ I топқа жатқызуды қажет ететін кәсіптер мен жұмыс орындарының тізбесін жүргізуді талап етеді. Бұл құжат пайдалану жұмысын электр қондырғыларына жауапты тұлғамен де байланыстырады. Осы рөлдің шекарасы мен монтаждалған нысанды тапсыру тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану туралы мақалада қарастырылған.

Топты қалай береді және растайды

Энергетикалық ұйымдарда персоналмен жұмыс істеу қағидалары № 234 білімді біліктілік тексеруді кәсіби даярлықты бағалаудың негізгі тәсілі деп белгілейді. Тексеру жұмыскердің құзыретіне жататын және лауазымдық нұсқаулықта бекітілген нормаларды қамтиды. Ол бастапқы, мерзімдік және кезектен тыс болып бөлінеді.

Бастапқы тексеру тиісті лауазымға қабылдау немесе ауыстыру кезінде тағайындалады. Мерзімдік тексеру белгіленген мерзімдер бойынша жоспарланады: техникалық басшы жыл сайын әр жұмыскерге арналған бұйрық пен кестені бекітеді. Кезектен тыс тексеру «куәлікті жаңарту» үшін ғана жүргізілмейді; оған Қағидаларда көзделген негіз болуы керек.

Комиссия әр жұмыскерді жеке тексереді. Шешім хаттамамен ресімделіп, жұмыскер онымен қол қойып танысады; хаттамалар ұйымда кемінде үш жыл сақталады. Нәтижесі бойынша біліктілік куәлігіне жазба енгізіледі. Өз комиссиясы құрылмаған ұйымдар үшін № 234 Қағидалар белгілі бір сараптама ұйымдарының комиссияларында тексеруден өтуді көздейді. Мұндай комиссия IV топтан төмен емес кемінде үш адамнан құрылады, ал төрағасы арнайы тәртіп бойынша тексеруден өтеді.

Тексеруден кейін де басшы өкілеттікті бөлек ресімдеуі керек. Куәлік білім мен топты растайды, бірақ наряд беру, жұмысқа жіберуші, жұмыс жүргізуші болу немесе басқа жауапты функцияны атқару құқығы туралы бұйрықты алмастырмайды.

Жоғары топ ұйымды қорғамайтын қателер

Бірінші қате — топты лауазымға қарап беру: «электршіге — III», «инженерге — IV», «бас энергетикке — V». Кернеу, жабдық және функция талданбаса, мұндай схема Қағидаларға қайшы келуі мүмкін.

Екінші қате — топты мерзімсіз деп санау. Ауыстыру, міндеттің өзгеруі, тексеру мерзімінің аяқталуы немесе кезектен тыс тексеруге негіздің пайда болуы растаушы құжаттарды қайта қарауды талап етеді.

Үшінші қате — кәсіпке жіберілу мен нақты жұмысқа берілген өкілеттікті араластыру. Жұмыскерде қажетті топ болғанымен, ол наряд беруші, жұмысқа жіберуші немесе жұмыс жүргізуші болып тағайындалмауы мүмкін.

Төртінші қате — мердігер куәлігінің өзектілігін және тапсырылған функцияға сәйкестігін тексермей қабылдау. Тапсырыс беруші персонал құжаттарын жұмыс тізбесімен, қондырғы кернеуімен, нарядпен және жіберу актісімен салыстыруы керек. Бейінді ұйымдарды АЭМК мүшелерінің каталогынан табуға болады, бірақ шарт пен қауымдастық мүшелігі нақты жұмыскерлердің біліктілігі мен өкілеттігін тексеруді жоймайды.

Жұмыскерді жіберер алдындағы қысқа тексеру

Жұмыс басталғанға дейін жауапты басшы жеті сұрақтан тұратын тізбекті тексере алады:

1. Нысан мен персонал түріне қандай нормативтік акт қолданылады?
2. Жұмыскердің лауазымдық нұсқаулығында қандай әрекеттер көзделген?
3. Электр қондырғысының кернеуі мен нақты шекарасы қандай?
4. Нақты функция үшін қай топ қажет?
5. Оқу, ең аз мерзім және білімді тексеру талаптары сақталған ба?
6. Хаттама мен куәлік күшінде ме, ондағы жазбалар тапсырмаға сәйкес келе ме?
7. Қажетті құқық жеке бұйрықпен немесе өкіммен берілген бе?

Осы тізбектің бір буыны расталмаса, жұмыскерді лауазым атауына немесе ауызша ұсынымға ғана сүйеніп жұмысқа жіберуге болмайды. Кәсіби практикаларды дамытып, салалық тәжірибе алмасқысы келетін ұйымдар мен жеке кәсіпкерлер АЭМК-ге кіру шарттарымен таныса алады.