Автоматты ажыратқыш: қандай сипаттамалар шынымен маңызды

Автоматты ажыратқыш: қандай сипаттамалар шынымен маңызды

Автоматты ажыратқышты тек «16 А» деген жазуына немесе үйреншікті C сипаттамасына қарап таңдауға болмайды. Ол нақты электр желісінің белгілі бір тармағын қорғауға тиіс: жұмыс және қысқа мерзімді іске қосу тогына төтеп беруі, өткізгіш қауіпті деңгейге дейін қызбай тұрып артық жүктемені ажыратуы және күтілетін қысқа тұйықталу тогын үзуі керек. Сонымен қатар қорғаныс талап етілген уақытта іске қосылып, мүмкіндігінше ақаусыз учаскелерді токсыз қалдырмауға тиіс.

Сондықтан таңдау каталогтан басталмайды. Алдымен жүктеменің есептік тогы, өткізгіштердің материалы мен қимасы, оларды төсеу тәсілі, желі параметрлері, күтілетін қысқа тұйықталу тогы, жабдықтың іске қосылу сипаты және жоғары тұрған қорғаныс схемасы қажет. Инженер өндіруші қандай сипаттамаларды растауы керектігін анықтағаннан кейін ғана марка мен артикул таңдалады.

Алдымен стандарттың қолданылу саласын анықтаңыз

Сырттай ұқсас екі аппарат әртүрлі қолдану жағдайына есептелуі мүмкін. Қазақстанда қолданыстағы ГОСТ IEC 60898-1-2020 тұрмыстық және соған ұқсас айнымалы ток электр қондырғыларын асқын токтан қорғауға арналған автоматты ажыратқыштарға қолданылады: фазалар арасындағы кернеу 440 В-тан, номинал ток 125 А-дан және номинал ажырату қабілеті 25 000 А-дан аспайды. Мұндай аппараттарды арнайы даярлығы жоқ адамдар пайдалана алады және оларға техникалық қызмет көрсету қажет емес.

ГОСТ IEC 60947-2-2021 айнымалы токта 1000 В-қа немесе тұрақты токта 1500 В-қа дейінгі төмен вольтті тарату және басқару аппаратурасының автоматты ажыратқыштарын қамтиды. Стандарт конструкциялар мен токтардың кең ауқымын, соның ішінде өнеркәсіптік қолдануды, реттелетін ағытқыштарды, селективті және резервтік қорғанысты қарастырады.

Аппараттағы немесе паспорттағы стандарт белгісі жай ғана формалдық емес. Ол сипаттамалардың қалай мәлімделгенін, қандай жағдайда сыналғанын және ажырату қабілетінің қай көрсеткішін есеппен салыстыру керектігін анықтайды. Егер бұйымның сипаттамалары екі стандарт бойынша да берілсе, бір модельдің мәндері әртүрлі болуы мүмкін. Таңдалған стандартқа, кернеуге және полюстер санына қатысты деректерді ғана салыстыру қажет.

Номинал ток жүктеменің қуатын емес, желіні қорғайды

Номинал ток In аппараттың белгіленген сынақ жағдайларындағы ток сипаттамасын көрсетеді. Бұл ажыратқыш корпусындағы мәннен ток асқан бойда бірден ажырайды дегенді білдірмейді және кабельді тексермей номиналды ұлғайтуға мүмкіндік бермейді. Жылулық ағытқыш уақыт кідірісімен жұмыс істейді: артық жүктеме өскен сайын ажырату жылдамдайды.

Қазақстан Республикасының Электр қондырғыларын орнату қағидалары ағытқыштардың номинал токтарын немесе тағайындамаларын учаскелердің есептік токтары не электр қабылдағыштардың номинал токтары бойынша мүмкіндігінше төмен таңдауды талап етеді. Бірақ іске қосу токтары, технологиялық жүктеме шарықтауы және өздігінен іске қосылу сияқты қысқа мерзімді артық жүктемелер жалған ажыратуға әкелмеуге тиіс. Сол Электр қондырғыларын орнату қағидаларында желі қорғанысы өткізгіш параметрлерімен және автоматты ажыратудың талап етілетін уақытымен бірге қарастырылады.

Жобалық тексеруде кемінде үш мән салыстырылады: жүктеменің есептік тогы, ажыратқыштың номинал тогы немесе тағайындамасы және төсеу тәсілі ескерілген өткізгіштің ұзақ уақыт рұқсат етілетін тогы. Одан кейін уақыт-ток сипаттамасы мен желінің термиялық төзімділігі тексеріледі. Бірнеше жүктелген аппарат қатар тығыз орнатылса, қалқан қызса немесе қоршаған орта температурасы тірек мәннен өзгеше болса, өндірушінің коэффициенттері қолданылады. Осындай есепсіз 16 А аппаратын 20 А аппаратына жай ауыстыру өткізгішті артық жүктемеден қажетті қорғаныссыз қалдыруы мүмкін.

B, C немесе D сипаттамасы лездік ажыратуды көрсетеді

Модульдік ажыратқыштың номинал тогының алдындағы әріп үлкен асқын ток кезінде электромагниттік ағытқыштың іске қосылу аралығын көрсетеді. Бұл сапа сыныбы да, үй-жай түріне әмбебап сәйкестік те емес. IEC/EN 60898 бойынша кең таралған аппараттарға арналған ABB техникалық деректерінде B үшін 3–5 In, C үшін 5–10 In және D үшін 10–20 In аралықтары берілген. Соған қарамастан, нақты уақыт-ток қисығын таңдалған серияның құжаттамасынан алу керек.

B сипаттамасы еселік асқын токқа сезімталырақ, ал C және D лездік ажыратуға дейін жоғарырақ қысқа мерзімді ток серпініне жол береді. Сондықтан ауыр іске қосылатын жүктеме үшін кейде D сипаттамасы қажет болады, бірақ одан аппарат «қуаттырақ» немесе «сенімдірек» болып кетпейді. Ұзын желінің соңындағы ең төмен қысқа тұйықталу тогы оның магниттік ағытқышын тез іске қосуға жетпеуі мүмкін.

Сипаттама екі жағынан тексеріледі. Бір жағынан, іске қосу тогы мен оның ұзақтығы қажетсіз ажыратуға әкелмеуі керек. Екінші жағынан, қорғалатын желінің соңындағы есептік ең төмен қысқа тұйықталу тогы талап етілетін ажырату уақытын қамтамасыз етуге тиіс. Бұл шарттар сәйкес келмесе, мәселе «баяуырақ» қисыққа механикалық ауысумен емес, схема, өткізгіш, тағайындама және қорғаныс есебімен шешіледі.

Ажырату қабілеті күтілетін ҚТ тогынан төмен болмауы керек

Қысқа тұйықталу кезінде ажыратқыш дәл өзі орнатылған нүктеде болуы мүмкін токты қауіпсіз үзуге тиіс. ҚР ЭҚОҚ қысқа тұйықталу тогын ажыратуға арналған аппараттар барлық ықтимал есептік ҚТ токтарында осы операцияны орындай алуы керектігін тікелей талап етеді. Сондықтан 4,5 кА, 6 кА, 10 кА немесе өзге таңбалау тек күтілетін ҚТ тогы есептелгеннен кейін бағаланады.

IEC 60898-1 бойынша аппараттар үшін әдетте Icn — номинал ажырату қабілеті көрсетіледі. IEC 60947-2 бойынша ажыратқыштарда Icu — шекті ажырату қабілеті және Ics — жұмыс ажырату қабілеті кездеседі. Бұлар әртүрлі көрсеткіштер, сондықтан оларды бір салыстыру жолында араластыруға болмайды. Мәндер жұмыс кернеуіне де тәуелді: бір аппараттың 230, 400 және 440 В кезіндегі шектері әртүрлі болуы мүмкін.

Төмен тұрған аппараттың өзіндік ажырату қабілеті күтілетін ҚТ тогынан төмен болса, жоғары тұрған ток шектеуші аппаратқа тек өндіруші тексерген резервтік қорғаныс комбинациясы болғанда ғана сүйенуге болады. Мұндай жұпты «ұқсастығына қарай» таңдауға болмайды. Нақты серияларға, номиналдарға, кернеуге және схемаға арналған үйлестіру кестелері қажет.

Жұмыс кернеуін, ток түрін және полюстер санын жорамалмен алуға болмайды

Сатып алу ведомосының бір позициясында Ue жұмыс кернеуі, айнымалы немесе тұрақты ток, жиілік, полюстер саны және қорғалатын өткізгіштер схемасы анық көрсетілуге тиіс. Айнымалы ток аппараты тұрақты ток тізбегіне автоматты түрде ауыстырылмайды: өндіруші рұқсат етілетін полюстік кернеуді, полюстерді қосу тәсілін және ажырату қабілетін басқаша белгілеуі мүмкін.

Полюстер саны қоректендіру жүйесіне, аппарат функциясына және ажыратылатын өткізгіштерге қойылатын талаптарға қарай таңдалады. Оны «әр фазаға бір полюс және бейтарапқа тағы бір полюс» деген ережемен шектеуге болмайды. Жобада қандай өткізгіштер бір мезгілде ажыратылатыны, бейтарапты коммутациялауға болатыны және аппараттың талап етілетін ажырату функциясын орындайтыны бөлек тексеріледі. Бұл мақала есепті немесе қосылу схемасын алмастырмайды және кернеу астында монтаждау нұсқаулығын бермейді.

Селективтілік номиналдар айырмасымен емес, кестелермен тексеріледі

Селективтілік ақау болғанда мүмкіндігінше соған ең жақын аппараттың ажырауын, ал қондырғының ақаусыз бөлігінің жұмысын жалғастыруын білдіреді. 16 А мен 25 А арасындағы айырма бұған өздігінен кепіл болмайды. Артық жүктеме аймағында уақыт-ток қисықтары, ал ҚТ аймағында нақты жұптың толық немесе ішінара селективтілігі туралы өндіруші деректері салыстырылады.

Ішінара селективтілік көрсетілген шекті токқа дейін ғана қолданылады. Одан жоғары ҚТ кезінде екі аппарат та ажырауы мүмкін. Каскадтау немесе резервтік қорғаныс басқа міндетті шешеді: жоғары тұрған аппарат токты шектеп, өзіндік ажырату қабілеті төмен, бірақ тексерілген төменгі ажыратқышты пайдалануға мүмкіндік береді. Өндірушінің заманауи үйлестіру кестелерін дәл оқу қажет: нәтижені көршілес серияға, басқа кернеуге немесе өзге номиналға көшіруге болмайды.

Температура мен жинақталу жұмыс жағдайын өзгертеді

Жылулық ағытқыш қызуға әрекет етеді, сондықтан қалқан ішіндегі ауа температурасының практикалық маңызы бар. Тірек температура стандарт пен серияға байланысты. Өндіруші құжаттамасында жоғары немесе төмен температураға арналған түзетулер беріледі, ал бірнеше жүктелген аппарат тығыз орнатылса, қосымша коэффициенттер белгіленуі мүмкін.

Сондай-ақ рұқсат етілетін температура аралығы, орнату биіктігі, ластану дәрежесі, қабықтың қорғаныс дәрежесі және қосылатын өткізгіштердің қимасы тексеріледі. Бұл параметрлерді «қалқанға жарайды» деген жалпы тіркеспен алмастыруға болмайды. Есеп салқын үй-жайға жасалып, аппарат контакторлардың жанындағы қызған шкафта жұмыс істесе, қорғаныстың нақты әрекеті түзетусіз қабылданған мәннен өзгеше болуы мүмкін.

Таңбалау мен құжаттар таңдауды тексеруге мүмкіндік беруі керек

ТР ТС 004/2011 төмен вольтті жабдықтың қауіпсіздігіне, таңбалануына және сәйкестігін растауға қойылатын талаптарды белгілейді. Сатып алу кезінде фотосуреттен таныс сауда маркасын көру жеткіліксіз. Бұйымның анық оқылатын таңбалауы, нақты артикулы, өндіруші паспорты немесе каталогы және қолданылатын сәйкестік құжаттары қажет.

Ерекшелікте мыналарды тіркеген дұрыс:

• стандарт және қолданылу саласы;
• номинал ток немесе тағайындама аралығы;
• жылулық және электромагниттік ағытқыштардың сипаттамасы немесе параметрлері;
• Ue, ток түрі, жиілік және полюстер саны;
• қажетті кернеудегі Icn немесе Icu және Ics;
• өндіруші кестесіне сілтеме жасалған селективтілік немесе резервтік қорғаныс талаптары;
• температураға, орнату тығыздығына және басқа орта жағдайларына түзетулер;
• жоба көздесе, қажетті керек-жарақтар мен ажырату функциясы.

Мұндай тізбе ауыстыруды тексерілетін етеді. Жеткізуші басқа артикул ұсына алады, бірақ талап етілетін әр сипаттаманы растауға міндетті. Ал серия немесе өндіруші өзгерсе, жобалаушы үйлестіруді қайта тексеруі керек.

Дұрыс таңдауды шын мәнінде не анықтайды

Дұрыс автоматты ажыратқыш — ток бойынша ең үлкені де, желідегі ең қымбаты да емес. Оның сипаттамалары жүктемемен, өткізгішпен, күтілетін ҚТ токтарымен, ажырату уақытымен, іске қосу режимдерімен, жоғары тұрған қорғаныспен және қалқан ішіндегі жағдаймен келісілген болуы қажет. Тапсырысқа дейін есептік деректер белгілі болуы, тапсырыстан кейін паспорт пен нақты артикул расталуы, ал монтаждан кейін таңбалау мен жобаға сәйкестік тексерілуі тиіс.

Маманданған электр монтаждау және жобалау ұйымдарын АЭМК қатысушыларының каталогынан табуға болады. Егер компанияңыз тексерілетін техникалық талаптармен жұмыс істеуге және салалық тәжірибе алмасуға дайын болса, АЭМК-ға кіру шарттарымен танысыңыз.